ในหน้าประวัติศาสตร์การเมืองไทย ชื่อของ พล.ต.ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช มักถูกจดจำในฐานะนักปราชญ์ผู้เปี่ยมด้วยวาทศิลป์และนักเขียนผู้มีอิทธิพลทางความคิด แต่ในอีกด้านหนึ่งท่านคือ "รัฐบุรุษเกษตร" ผู้ที่มองเห็นลึกเข้าไปถึงรากแก้วของสังคมไทยว่า ความมั่นคงของชาติไม่ได้วัดกันที่ตึกสูงในเมืองหลวง แต่อยู่ที่ความอยู่ดีมีสุขของคนในชนบท ดังปรัชญาที่ท่านยึดถือเสมอมาว่า "ทุกข์ของชาวนา คือทุกข์ของแผ่นดิน" ซึ่งกลายเป็นเข็มทิศสำคัญในการขับเคลื่อนนโยบายที่กล้าหาญที่สุด
อย่าง "โครงการเงินผัน" ในปี พ.ศ. 2518 เป็นนโยบายของรัฐบาล พล.ต.ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช นายกรัฐมนตรีคนที่ 13 ของไทย และหัวหน้าพรรคกิจสังคม ซึ่งนโยบายนี้ไม่ใช่เพียงการจัดสรรงบประมาณธรรมดา แต่คือการปฏิวัติโครงสร้างอำนาจด้วยการ "เชื่อใจชาวบ้าน" เป็นครั้งแรก ผ่านการส่งงบประมาณกว่า 2,500 ล้านบาท ตรงลงสู่สภาตำบลทั่วประเทศโดยไม่ผ่านขั้นตอนระบบราชการที่ซับซ้อนในยุคนั้น เพื่อให้เกษตรกรและคนในพื้นที่ได้ลุกขึ้นมาเป็นเจ้าของปัญหาและเป็นผู้ตัดสินใจเองว่า ท้องถิ่นของตนต้องการถนนเพื่อขนส่งพืชผล ต้องการขุดคลองส่งน้ำ หรือสร้างฝายกักเก็บน้ำเพื่อต่อลมหายใจให้ไร่นาในฤดูแล้ง
ความสำเร็จของ "เงินผัน" ในวันนั้นไม่ได้หยุดอยู่แค่ตัวเลขสิ่งก่อสร้างที่เกิดขึ้นตามไร่นา แต่มันได้สถาปนารากฐานความคิดเรื่องการกระจายอำนาจสู่ท้องถิ่น (Decentralization) ให้เติบโตขึ้นในดินแดนไทย ซึ่งหากเรากวาดสายตามองมาจนถึงปัจจุบัน จะพบว่า DNA ของนโยบายเงินผันยังคงแฝงอยู่ในโครงการพัฒนาชนบทอีกมากมาย ไม่ว่าจะเป็นโครงการ SML หรือกองทุนหมู่บ้าน ที่ล้วนยึดโยงอยู่บนหลักการเดียวกันคือ การให้อำนาจจัดการตนเองแก่ชุมชน
การที่ พล.ต.ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช เลือกที่จะ "ผันเงิน" ออกจากส่วนกลางไปสู่มือเกษตรกรโดยตรง สะท้อนให้เห็นถึงวิสัยทัศน์ของปราชญ์ที่เข้าใจดีว่า การพัฒนาที่ยั่งยืนจะเกิดขึ้นไม่ได้เลยหากคนในพื้นที่ไม่มีส่วนร่วมและไม่มีอำนาจในการกำหนดชะตาชีวิตตนเอง มรดกทางความคิดนี้จึงยังคงทรงพลังและทันสมัยอยู่เสมอ แม้กาลเวลาจะล่วงเลยมากว่าครึ่งศตวรรษ
แต่เรื่องราวของ "เงินผัน" ยังคงเป็นบทเรียนล้ำค่าที่เตือนใจผู้บริหารประเทศในทุกยุคสมัยว่า หัวใจของการพัฒนาภาคเกษตรและชนบทที่แท้จริง คือ การวางรากฐานด้วยความไว้วางใจในศักยภาพของประชาชน ดุจเดียวกับที่ พล.ต.ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช ได้ลงมือพิสูจน์ให้เห็นเป็นประจักษ์มาแล้วในหน้าประวัติศาสตร์การพัฒนาชาติไทย