รศ. ดร.สุขุม เฉลยทรัพย์
ที่ปรึกษาอธิการบดี มหาวิทยาลัยสวนดุสิต
โลกวันนี้ไม่ได้ขาดข้อมูล แต่ขาดคนช่วยแยก “ความรู้” ออกจาก “เสียงรบกวน” เทคโนโลยียิ่งเร็ว มนุษย์ยิ่งต้องการผู้ชี้ทาง ยิ่งไปกว่านั้นข้อมูลมากมายไหลบ่าอยู่ในฐานข้อมูล คลาวด์ ปัญญาประดิษฐ์ และโลกไซเบอร์ บรรณารักษ์ทุกประเภทห้องสมุดต้องปรับตัวและอาจกลายเป็น “ผู้อ่านอนาคต”
คำว่า “บรรณารักษ์ควอนตัม” หรือ “Quantum Librarian” ไม่ได้ให้บรรณารักษ์ทุกคนคำนวณสมการควอนตัม แต่มองว่าบรรณารักษ์เป็นผู้ที่รู้เท่าทันเทคโนโลยีอนาคต เข้าใจภาษาใหม่ของข้อมูล และอธิบายเรื่องซับซ้อนให้ผู้ใช้บริการเข้าใจอย่างถูกต้อง เหมาะสม ไม่ตื่นตระหนกเกินจริง ซึ่งบรรณารักษ์ควอนตัมควรมีอยู่จริงทั้งในห้องสมุดประชาชน ห้องสมุดโรงเรียน ห้องสมุดมหาวิทยาลัย ห้องสมุดเฉพาะ หรือศูนย์สารสนเทศขององค์กร
โลกข้อมูลยุคใหม่ประกอบไปด้วยหนังสือ วารสาร และฐานข้อมูลออนไลน์ ที่เชื่อมกับ AI, Big Data, Cloud Computing, Cybersecurity และ Quantum Technology เทคโนโลยีเหล่านี้เปลี่ยนวิธีจัดเก็บ ค้นคืน วิเคราะห์ และปกป้องข้อมูล เมื่อสภาพการณ์เป็นเช่นนี้แล้ว “ห้องสมุดจะช่วยให้ผู้ใช้แต่ละกลุ่มเข้าใจโลกข้อมูลที่ซับซ้อนขึ้นได้อย่างไร?”
ควอนตัมคอมพิวติ้งต่างจากคอมพิวเตอร์ทั่วไปที่แนวคิดพื้นฐานของการประมวลผล คอมพิวเตอร์แบบเดิมใช้บิตที่มีสถานะเป็น 0 หรือ 1 ส่วนคอมพิวเตอร์ควอนตัมใช้คิวบิต ซึ่งเกี่ยวข้องกับ Superposition และ Entanglement ซึ่งศัพท์เหล่านี้ฟังดูยาก แต่ในมุมของบรรณารักษ์แล้วควรทำความเข้าใจว่าเทคโนโลยีควอนตัมส่งผลกระทบต่อการค้นหาข้อมูล การประมวลผลข้อมูลขนาดใหญ่ และความปลอดภัยของข้อมูลในอนาคตอย่างไร
เมื่อมองให้กว้างขึ้น บรรณารักษ์ควอนตัมเป็นทิศทางใหม่ของห้องสมุดทุกประเภท ห้องสมุดประชาชนอาจใช้แนวคิดนี้เพื่อสร้างความรู้เท่าทันเทคโนโลยีให้ประชาชนทั่วไป ไม่ให้ตกเป็นเหยื่อคำโฆษณาเกินจริงหรือข้อมูลเทคโนโลยีที่บิดเบือน ห้องสมุดโรงเรียนอาจปลูกฝังความเข้าใจเบื้องต้นเรื่องข้อมูล วิทยาศาสตร์ และความปลอดภัยไซเบอร์ให้เด็กและเยาวชน ห้องสมุดมหาวิทยาลัยอาจสนับสนุนการวิจัย ฐานข้อมูล และการจัดการข้อมูลวิชาการ ส่วนห้องสมุดเฉพาะและ
ศูนย์สารสนเทศองค์กรอาจนำบทบาทนี้ไปใช้กับการคัดกรองสารสนเทศเชิงลึก การจัดการความรู้ และการเตรียมองค์กรรับมือเทคโนโลยีเปลี่ยนโลก
ดังนั้น บรรณารักษ์ควอนตัมควรมีบทบาทสำคัญอย่างน้อย 4 ด้าน ด้านแรก คือการเป็น ‘ผู้นำทางสารสนเทศ’ (Quantum Information Navigator) ช่วยให้ผู้ใช้บริการเข้าถึงแหล่งความรู้ด้านควอนตัมอย่างมีวิจารณญาณ เพราะข้อมูลเรื่องควอนตัมมีทั้งความรู้จริง ข่าวประชาสัมพันธ์ การคาดการณ์เกินจริง และความเข้าใจผิดปะปนกัน บรรณารักษ์ต้องคัดกรอง ชี้แหล่งข้อมูลที่น่าเชื่อถือ และแปลภาษาวิชาการให้เหมาะกับผู้ใช้แต่ละกลุ่ม ตั้งแต่เด็กนักเรียน ประชาชนทั่วไป นักศึกษา นักวิจัย ไปจนถึงผู้บริหารองค์กร
ด้านที่สอง คือการส่งเสริม ‘ความรู้เท่าทันควอนตัม’ (Quantum Literacy) สังคมจำเป็นต้องมีพลเมืองที่ไม่ถูกหลอกด้วยคำว่า “ควอนตัม” ซึ่งหลาย ๆ ครั้งที่ “ควอนตัม” ถูกนำไปใช้เป็นเครื่องมือทางการตลาดหรือวาทกรรมทันสมัย ห้องสมุดประชาชนอาจจัดกิจกรรมอ่านรู้เท่าทันเทคโนโลยี ห้องสมุดโรงเรียนอาจทำสื่อการเรียนรู้ง่าย ๆ ห้องสมุดมหาวิทยาลัยอาจจัดอบรมฐานข้อมูลและแหล่งเรียนรู้ ส่วนห้องสมุดเฉพาะอาจทำคู่มือเทคโนโลยีสำหรับบุคลากรในหน่วยงาน
ด้านที่สาม คือการเชื่อมโยงควอนตัมกับ ‘ความมั่นคงปลอดภัยของข้อมูล’ (Information Security) ห้องสมุดทุกประเภทถือครองข้อมูลผู้ใช้บริการ ไม่ว่าจะเป็นประวัติการยืมคืน ข้อมูลสมาชิก ข้อมูลนักเรียน ข้อมูลนักศึกษา ข้อมูลผู้รับบริการ หรือข้อมูลวิจัย ห้องสมุดต้องเริ่มคิดเรื่องความพร้อมตั้งแต่วันนี้เกี่ยวกับการเข้ารหัสเปลี่ยนแปลงข้อมูลผ่านเทคโนโลยีควอนตัม แม้ว่าบรรณารักษ์จะไม่ใช่ผู้ดูแลระบบไซเบอร์โดยตรง แต่สามารถตั้งคำถามที่ถูกต้อง ประสานฝ่ายเทคโนโลยีสารสนเทศ และสร้างวัฒนธรรมการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลในองค์กรได้
ด้านที่สี่ คือการเป็น ‘ผู้เชื่อมความรู้ข้ามศาสตร์’ (Interdisciplinary Knowledge Connector) ห้องสมุดประชาชนเชื่อมความรู้กับชีวิตประจำวัน ห้องสมุดโรงเรียนเชื่อมความรู้กับการเรียนรู้พื้นฐาน ห้องสมุดมหาวิทยาลัยเชื่อมความรู้กับงานวิจัย ห้องสมุดเฉพาะเชื่อมความรู้กับภารกิจขององค์กร บรรณารักษ์ควอนตัมต้องเป็นผู้รู้ว่าจะพาใคร ไปหาอะไร จากแหล่งใด และใช้อย่างไรให้เหมาะกับบริบท
อย่างไรก็ตาม Quantum Librarian เป็นการขยายความหมายของวิชาชีพบรรณารักษ์ให้สอดคล้องกับโลกที่เปลี่ยนไป บรรณารักษ์ยุคใหม่ต้องมีความเข้าใจสังคมอย่างเป็นระบบ ต้องช่วยให้ผู้คนรู้ว่าข้อมูลใดควรเชื่อ ข้อมูลใดควรตั้งคำถาม และข้อมูลใดควรตรวจสอบซ้ำ
การเริ่มต้นอาจเริ่มจากจุดเล็ก ๆ ก่อน อาทิ ห้องสมุดทุกแห่งสามารถจัดอบรมพื้นฐานระยะสั้นให้บุคลากรเข้าใจว่าเหตุใดบรรณารักษ์ต้องรู้เรื่องควอนตัม ควอนตัมคืออะไร เกี่ยวข้องกับงานสารสนเทศอย่างไร และบทบาทใหม่ของบรรณารักษ์ควรพัฒนาไปทางใด จากนั้นต่อยอดเป็นคู่มือแหล่งเรียนรู้ มุมสารสนเทศเทคโนโลยีอนาคต หรือแหล่งชี้แนะสารสนเทศที่เหมาะกับผู้ใช้แต่ละคน
วันที่เทคโนโลยีเปลี่ยนแปลงเร็วขึ้น มนุษย์ต้องการความช้าอย่างมีคุณภาพ ต้องการคนที่ช่วยคิด ช่วยแยกแยะ และช่วยตรวจสอบก่อนส่งต่อความรู้ให้ผู้อื่น บรรณารักษ์จะต้องไม่ล้าสมัยหรือตกยุค โดยเฉพาะอย่างยิ่งภายใต้โลกที่ดูยิ่งสับสนและข้อมูลไหลบ่า บรรณารักษ์ก็ต้องยิ่งสำคัญกว่าเดิม
เพราะ Quantum Librarian คือคนที่ยืนอยู่ระหว่าง “ความไม่รู้” กับ “ความเข้าใจ” ระหว่าง “ข้อมูลมหาศาล” กับ “ปัญญาที่ใช้ได้จริง” และระหว่าง “อนาคตที่น่ากลัว” กับ “อนาคตที่เตรียมพร้อมได้” ไม่ว่าห้องสมุดโรงเรียน ชุมชน มหาวิทยาลัย หน่วยงานรัฐ โรงพยาบาล บริษัท หรือองค์กรใด ๆ ห้องสมุดยังเป็นประตูสู่ความรู้ โดยบรรณารักษ์ควอนตัมก็คือผู้ถือกุญแจดอกใหม่และเปิดวิธีคิดของมนุษย์ให้ทันโลกที่กำลังคืบเข้ามาอย่างยากที่จะหลีกพ้นครับ