ปุ๋ยคือหนึ่งในต้นทุนที่หนักที่สุดของชาวนาไทย และยังเป็นสิ่งที่ชาวนาหลายคนยังใช้แบบเดาสุ่ม ใส่มากเพราะกลัวข้าวไม่งาม ใส่ตามพ่อค้าแนะนำเพราะไม่รู้จะเชื่อใคร แต่ที่กลุ่มแปลงใหญ่ข้าวตำบลหนองตอกแป้น อำเภอยางตลาด จังหวัดกาฬสินธุ์ พวกเขาค้นพบคำตอบแล้วว่า ปุ๋ยที่ดีที่สุดคือปุ๋ยที่ใช้ถูก ถูกชนิด ถูกปริมาณ และถูกเวลา
จุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลงคือการรู้จักดินของตัวเอง กลุ่มแปลงใหญ่หนองตอกแป้น ให้ความสำคัญกับการวิเคราะห์ดินก่อนเพาะปลูกทุกฤดูกาล เพื่อให้รู้ว่า ดินในแปลงขาดธาตุอาหารอะไร ควรเสริมปุ๋ยชนิดใดและในปริมาณเท่าไหร่จึงพลดี
นายเอกชัย ภักดีรัตน์ ผู้อำนวยการศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวกาฬสินธุ์ อธิบายว่า กรมการข้าวแนะนำให้เกษตรกรตรวจดินก่อนทุกครั้ง โดยดูธาตุอาหารหลักทั้งไนโตรเจน ฟอสฟอรัส โพแทสเซียม และอินทรีย์วัตถุในดิน เมื่อรู้ค่าธาตุอาหารในแปลงแล้ว เกษตรกรสามารถเลือกใส่ปุ๋ยได้ตรงกับความต้องการของข้าวโดยไม่ใส่เกินความจำเป็น นอกจากนี้ยังแนะนำให้ใช้แผ่นเทียบสีใบตามหลักการของสถาบันวิจัยข้าวนานาชาติ IRRI ซึ่งช่วยให้เกษตรกรประเมินความต้องการธาตุอาหารของข้าวในแต่ละช่วงการเจริญเติบโตได้อย่างแม่นยำ ทั้งหมดนี้เป็นแนวทางของกรมการข้าวในการช่วยเกษตรกรลดต้นทุนเรื่องปุ๋ยให้ได้จริง โดยเฉพาะในปีที่ปุ๋ยเคมีมีราคาสูง
ด้านปุ๋ยอินทรีย์ นายเอกชัย ชี้ให้เห็นว่าการใช้ปุ๋ยคอก ปุ๋ยพืชสด และการไถกลบตอซัง ไม่ใช่แค่ช่วยลดต้นทุนปุ๋ยเคมี แต่ยังปรับโครงสร้างดินให้ร่วนซุย ระบายน้ำดี และอุ้มน้ำได้ดีกว่าการใช้ปุ๋ยเคมีเพียงอย่างเดียว หากใช้ปุ๋ยเคมีล้วนในระยะยาว ดินจะแน่น เสื่อมสภาพ และไม่เหมาะกับการปลูกข้าว แต่ดินที่ได้รับการบำรุงด้วยอินทรีย์วัตถุสม่ำเสมอ จะช่วยให้ข้าวดึงธาตุอาหารไปใช้ได้เต็มที่และเจริญเติบโตได้ตามศักยภาพของพันธุ์
นายสมควร ภูแข่งหมอก สมาชิกเกษตรกรนาแปลงใหญ่บ้านหนองตอกแป้น เล่าให้ฟังว่า ในอดีตการใส่ปุ๋ยทำได้ลำบากเพราะควบคุมน้ำในแปลงไม่ได้ ต้องรอให้ฝนตกมีน้ำขังก่อนแล้วค่อยหว่านปุ๋ยทีเดียว แต่หลังจากปรับนาด้วยระบบเลเซอร์แล้ว แปลงนากักเก็บน้ำได้ดีขึ้น ทำให้กำหนดระยะเวลาใส่ปุ๋ยได้ตามความต้องการของข้าว โดยหลังหยอดข้าวเสร็จประมาณ 20 วันก็เริ่มใส่ได้เลย และถ้าข้าวงามดีอยู่แล้วก็ไม่ต้องเพิ่ม ช่วยลดต้นทุนได้อย่างเป็นรูปธรรม
นอกจากนี้ นายสมควร ยังปรับวิธีบำรุงดินด้วยการหว่านถั่วพร้าแล้วไถกลบก่อนฤดูกาล เพิ่มอินทรีย์วัตถุในดิน ลดการพึ่งพาปุ๋ยเคมี และยังทำปุ๋ยอินทรีย์ใช้เองควบคู่กับการปลูกผักในพื้นที่ด้วย ซึ่งสอดคล้องกับแนวทางของกลุ่มที่ลงทุนผลิตปุ๋ยอินทรีย์ใช้เองภายในกลุ่ม ลดการพึ่งพาตลาดภายนอก และยังสร้างรายได้เสริมจากการจำหน่ายให้กับเกษตรกรรายอื่นในพื้นที่ด้วย
ปุ๋ยที่ดีไม่ใช่ปุ๋ยที่แพงที่สุด แต่คือปุ๋ยที่ถูกต้องที่สุด ชาวนาหนองตอกแป้นพิสูจน์แล้วว่า ความรู้คือปุ๋ยที่ดีที่สุดที่ชาวนาจะมอบให้ผืนนาของตัวเอง
กลุ่มแปลงใหญ่ข้าวตำบลหนองตอกแป้น ดำเนินงานภายใต้โครงการระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่ ประจำปีงบประมาณ 2569 โดยการสนับสนุนของศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวกาฬสินธุ์ กรมการข้าว กระทรวงเกษตรและสหกรณ์