ดร.วาสนา จักร์แก้ว คณะวิทยาการจัดการ มหาวิทยาลัยสวนดุสิต นำเสนอบทความเรื่อง "จากพลังพิเศษสู่พลังแห่งความรับผิดชอบ บทเรียนจาก Spider-Man สำหรับการพัฒนาเยาวชนในยุคดิจิทัล" ความว่า การเปลี่ยนแปลงของสังคมในยุคดิจิทัลทำให้เยาวชนเติบโตขึ้นท่ามกลางเทคโนโลยี สื่อสังคมออนไลน์ ปัญญาประดิษฐ์ และเครือข่ายข้อมูลที่เปิดโอกาสให้บุคคลสามารถสร้างและเผยแพร่เนื้อหา ตลอดจนมีอิทธิพลต่อผู้อื่นได้อย่างกว้างขวาง พลังดังกล่าวสร้างทั้งโอกาสและความเสี่ยง การพัฒนาเยาวชนไม่ควรมุ่งเน้นเฉพาะความรู้และทักษะทางเทคโนโลยี แต่จำเป็นต้องพัฒนาความรับผิดชอบ คุณธรรม ความเห็นอกเห็นใจ การคิดอย่างมีวิจารณญาณ และความสามารถในการกำกับตนเองควบคู่กัน การศึกษายุคดิจิทัลควรเปลี่ยนจากการสร้าง “ผู้ใช้เทคโนโลยีที่มีความสามารถ” ไปสู่การสร้าง “มนุษย์ดิจิทัลที่มีความรับผิดชอบ” ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของการพัฒนาเยาวชนอย่างยั่งยืน การเปลี่ยนแปลงนี้ทำให้ “พลัง” ของเยาวชนมีความหมายกว้างกว่าความสามารถทางกายภาพ เพราะครอบคลุมถึงความรู้ ทักษะ ความคิดสร้างสรรค์ การเข้าถึงข้อมูล เทคโนโลยี และเครือข่ายทางสังคม
การพัฒนาเยาวชนยุคดิจิทัลจึงไม่ใช่เพียงคำถามว่า “เยาวชนทำอะไรได้” แต่ต้องขยับไปสู่คำถามที่สำคัญกว่า คือ “เมื่อเยาวชนมีพลังมากขึ้น พวกเขาจะใช้พลังนั้นอย่างรับผิดชอบได้อย่างไร” Spider-Man เป็นกรณีศึกษาทางวัฒนธรรมที่น่าสนใจอย่างยิ่ง เนื่องจากความโดดเด่นของตัวละครไม่ได้เกิดจากการเป็นฮีโร่ที่สมบูรณ์แบบ แต่เกิดจากการเป็นมนุษย์ธรรมดาที่ต้องเรียนรู้ว่าจะดำรงชีวิตและใช้ความสามารถพิเศษอย่างไรท่ามกลางความรับผิดชอบ ความสูญเสีย ความผิดพลาด และความขัดแย้งระหว่างชีวิตส่วนตัวกับหน้าที่ต่อสังคม แก่นความคิดสำคัญที่ปรากฏซ้ำในเรื่องราวคือแนวคิด “พลังที่ยิ่งใหญ่มาพร้อมกับความรับผิดชอบที่ยิ่งใหญ่” ซึ่งสามารถตีความใหม่ให้สอดคล้องกับบริบทการศึกษาในยุคดิจิทัล
Spider-Man ในฐานะตัวละครบันเทิงที่ใช้เป็น “กระจกสะท้อนการพัฒนามนุษย์” ถึงความสัมพันธ์ระหว่างพลัง ความรับผิดชอบ คุณธรรม การเติบโตทางความคิด ความยืดหยุ่นทางจิตใจ และความเป็นพลเมืองดิจิทัล เพื่อนำไปสู่ข้อเสนอแนะสำหรับการพัฒนาเยาวชนที่สามารถใช้เทคโนโลยีอย่างมีประสิทธิภาพ Spider-Man หรือ Peter Parker มีลักษณะที่แตกต่างจากซูเปอร์ฮีโร่จำนวนมาก เพราะพื้นฐานของตัวละครคือ “ความเป็นมนุษย์” ที่เป็นวัยรุ่นที่ต้องเผชิญกับปัญหาครอบครัว การเรียน ความสัมพันธ์ ความสูญเสีย ความไม่มั่นใจ และการตัดสินใจที่ผิดพลาด ก่อนที่จะค่อย ๆ เรียนรู้ความหมายของการเป็นผู้มีความรับผิดชอบ ความน่าสนใจจึงไม่ได้อยู่ที่การที่ Peter Parker ได้รับพลังจากการถูกแมงมุมกัด แต่อยู่ที่กระบวนการเปลี่ยนผ่านจาก “ผู้มีพลัง” ไปสู่ “ผู้รู้จักรับผิดชอบต่อพลัง” พลังพิเศษเป็นเพียงจุดเริ่มต้น แต่ความรับผิดชอบต่างหากที่ทำให้กลายเป็นฮีโร่
หากเปรียบเทียบโลกของ Spider-Man กับโลกของเยาวชนในปัจจุบันต่างมี “พลัง” ที่สามารถสร้างผลกระทบได้อย่างมหาศาล Spider-Man มีพลังพิเศษ เช่น การเคลื่อนไหวอย่างรวดเร็ว ความแข็งแกร่ง และ Spider-Sense ขณะที่เยาวชนยุคดิจิทัลมีพลังในรูปแบบอื่น เยาวชนในยุคดิจิทัลก็จำเป็นต้องเรียนรู้ว่า จะใช้พลังของข้อมูลเทคโนโลยี และ AI อย่างไรโดยไม่สร้างผลกระทบด้านลบ ตัวอย่างเช่น เยาวชนคนหนึ่งอาจสามารถใช้ AI สร้างภาพ เขียนข้อความ วิเคราะห์ข้อมูล หรือสร้างสื่อได้อย่างรวดเร็ว แต่ความสามารถดังกล่าวจะมีคุณค่าก็ต่อเมื่อถูกกำกับด้วยจริยธรรมและวิจารณญาณ หากใช้เพื่อสร้างข่าวปลอม ลอกเลียนผลงานผู้อื่น หรือหลอกลวงสังคม พลังของเทคโนโลยีก็สามารถเปลี่ยนจาก“เครื่องมือสร้างคุณค่า”เป็น“เครื่องมือสร้างความเสียหาย”ยิ่งเยาวชนมีความสามารถในการใช้เทคโนโลยีมากเท่าใด ยิ่งจำเป็นต้องมีความรับผิดชอบต่อผลกระทบจากการใช้เทคโนโลยีมากขึ้นเท่านั้น
ดังนั้นแนวคิด“พลังที่ยิ่งใหญ่มาพร้อมกับความรับผิดชอบที่ยิ่งใหญ่” ทำให้คำว่า “ความสำเร็จ” เปลี่ยนความหมายจากการมีความสามารถเหนือผู้อื่น ไปสู่การใช้ความสามารถเพื่อรับผิดชอบต่อผู้อื่นความรับผิดชอบ ซึ่งสามารถพิจารณาได้ 4 ระดับ คือ 1) ความรับผิดชอบต่อตนเอง ได้แก่ การกำกับตนเอง การตระหนักถึงผลของการตัดสินใจ และการยอมรับความผิดพลาด 2) ความรับผิดชอบต่อผู้อื่น ได้แก่ การเคารพสิทธิ ความแตกต่าง และศักดิ์ศรีของผู้อื่น 3) ความรับผิดชอบต่อสังคม ได้แก่ การใช้ความรู้และความสามารถเพื่อสร้างประโยชน์สาธารณะ 4) ความรับผิดชอบต่ออนาคต ได้แก่ การตระหนักว่าการตัดสินใจในปัจจุบันสามารถสร้างผลกระทบต่อคนรุ่นต่อไป การพัฒนาเยาวชนควรมีทั้งความสามารถและความรับผิดชอบ
บทเรียนจาก Spider-Man สามารถนำมาประยุกต์ใช้ในการจัดการศึกษาได้ 5 ประการ คือ 1) เปลี่ยนจากการสอนให้ใช้เทคโนโลยีเป็นการสอนให้ใช้เทคโนโลยีอย่างรับผิดชอบ โดยเพิ่มประเด็นจริยธรรมดิจิทัล ความเป็นส่วนตัว ความปลอดภัย และผลกระทบทางสังคม 2) ใช้ตัวละครและวัฒนธรรมร่วมสมัยเป็นพื้นที่เรียนรู้คุณธรรม เพราะการเรียนรู้คุณธรรมไม่จำเป็นต้องเกิดจากตำราเพียงอย่างเดียว ตัวละครที่เยาวชนรู้จักสามารถเป็นจุดเริ่มต้นของการสนทนาเชิงจริยธรรมได้ 3) ออกแบบการเรียนรู้ผ่านสถานการณ์จำลอง เพื่อพัฒนาการคิดเชิงจริยธรรมและการตัดสินใจ 4) สร้างพื้นที่ปลอดภัยสำหรับความผิดพลาด เพื่อให้ผู้เรียนสามารถทดลอง ตั้งคำถาม และเรียนรู้โดยไม่ถูกตีตราจากความล้มเหลว 5) เปลี่ยนผู้เรียนจากผู้บริโภคเป็นผู้สร้างคุณค่า ผ่านโครงงานที่ใช้เทคโนโลยีเพื่อแก้ปัญหาได้จริงในสังคม
การศึกษาไม่ใช่แค่ทำให้เยาวชน“เก่งขึ้น”แต่ต้องทำให้เยาวชนมีความรับผิดชอบมากขึ้นพร้อมกับความเก่งที่เพิ่มขึ้น Spider-Man เป็นสัญลักษณ์ของการเติบโตจาก“ผู้มีพลัง”ไปสู่“ผู้รับผิดชอบต่อพลังของตนเอง” จาก “ความสามารถ” ไปสู่ “คุณค่า” และจาก“ความสำเร็จส่วนบุคคล” ไปสู่“การสร้างประโยชน์แก่ส่วนรวม” เยาวชนไม่จำเป็นต้องมีพลังพิเศษ ไม่จำเป็นต้องสวมหน้ากาก และไม่จำเป็นต้องมีใยแมงมุมเพื่อเปลี่ยนแปลงโลก เพราะในโลกแห่งความเป็นจริง ความรู้ ความคิดสร้างสรรค์ เทคโนโลยี ความเมตตา และความรับผิดชอบ ล้วนเป็นพลังที่ยิ่งใหญ่ได้เช่นเดียวกัน เมื่อเยาวชนมีพลังมากขึ้น สามารถเลือกใช้พลังนั้นเพื่อสร้างโลกที่ดีขึ้นได้อย่างไร? พลังไม่ได้ทำให้มนุษย์เป็นฮีโร่ แต่ความรับผิดชอบต่อการใช้พลังต่างหากที่ทำให้มนุษย์คู่ควรกับคำว่า “ฮีโร่”