กระบวนการยุติธรรมในประเทศไทยมีปัญหาอยู่ไม่น้อย บางปัญหาได้แก้ไขไปบ้างแล้ว แต่ปัญหาที่เป็นรากเหง้าหลายปัญหายังไม่ได้รับการแก้ไขปรับปรุง ทั้งแนวคิดทางกฎหมายที่มีลักษณะ “อำนาจนิยม” มากกว่า “เสรีนิยม” ปัญหาคดีล้นศาล คนล้นคุก ปัญหาการเข้าถึงความยุติธรรม กระบวนการยุติธรรมล่าช้า แพง บิดเบือน ซับซ้อน ยากที่คนธรรมดาสามัญจะเข้าใจและเข้าถึง การซ้อม ทรมานผู้ต้องหา โดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้ต้องหาคดียาเสพย์ติดและคดีที่เกี่ยวกับความมั่นคงในจังหวัดชายแดนภาคใต้ การปล่อยให้ผู้กระทำผิดลอยนวล การบิดเบือนความยุติธรรมและและการซื้อขายความยุติธรรม เป็นต้น

กระบวนการยุติธรรม ทั้งในทางอาญา แพ่ง และ ปกครอง ยังไม่สามารถปกป้องสิทธิเสรีภาพของประชาชน และสิทธิมนุษยชนได้อย่างที่ควรจะเป็น โดยหากปัญหาเหล่านี้ไม่ได้รับการแก้ไข นอกจากกระบวนการจะไม่สร้างความยุติธรรมและไม่แก้ปัญหาในสังคมแล้ว กลับจะทำให้ปัญหาทับทวียิ่งขึ้น ความเชื่อมั่นศรัทธาที่มีต่อกระบวนการยุติธรรมทุกระดับชั้นนับวันจะผุกร่อนลงไปทุกที และกระบวนการยุติธรรมกลายเป็นปัญหาของชาติไป

แนวทางปฏิรูปประเทศนั้น มีผู้รู้เสนอไว้ไม่น้อยแล้ว แนวทางปฏิรูปที่น่าจะประมวลความคิดเห็นจากภาคประชาชนได้มากที่สุด น่าจะเป็นผลงานของ “คณะกรรมการปฏิรูป ศปร.” ที่พิมพ์เผยแพร่เป็นหนังสือ “แนวทางการปฏิรูปประเทศไทย ข้อเสนอต่อพรรคการเมืองและผู้มีสิทธิเลือกตั้ง” เมื่อ พ.ศ 2554 ซึ่งได้เสนอปัญหาเกี่ยวหับกระบวนยุติธรรมไว้ดังนี้

“สิทธิการเข้าถึงกระบวนการยุติธรรมเป็นสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐาน ทั้งนี้ย่อมมีนัยว่าสิทธินี้เป็นของมนุษย์ทุกคนไม่เฉพาะแต่พลเมืองไทยเท่านั้น แต่ในทางปฏิบัติประชาชนไทยในประเทศไม่ได้มีโอกาสเท่าเทียมกันในการเข้าถึงกะบวนการยุติธรรมซึ่งมีความหมายสองประการ คือ กระบวนการที่เป็นธรรมอย่างหนึ่ง และความยุติธรรมโดยเนื้อหาอีกอย่างหนึ่ง โอกาสที่ไม่เท่าเทียมนี้ทำให้เกิดสภาพที่คนทั่วไปเรียกว่า “สองมาตรฐาน” อันเป็นสิ่งที่คนไทยรับได้ยากขึ้นทุกที

ปรากฏการณ์สะท้อนคามผิดปกติของกระบวนการยุติธรรมที่เห็นได้ชัดอย่างหนึ่งก็คือ ในปัจจุบันมีผู้ต้องขังอยู่ 2.4 แสนคนทั่วประเทศ เกือบทั้งหมดหรือเกินร้อยละ 90 เป็นคนจน ในจำนวนนี้มีผู้ถูกต้องขังก่อนตัดสินคดี 50,000 คน ส่วนหนึ่งเพราะไม่มีหลักทรัพย์ประกันตัว

นอกจากนี้ยังมีผู้ต้องขังที่ต้องคำพิพากษาแล้ว แต่ไม่มีเงินเสียค่าปรับจึงต้องจำขังแทน รองปลัดกระทรวงยุติธรรมผู้ให้ข้อมูลนี้ ใช้คำว่า “แต้มต่อสำหรับคนจนมันมีน้อย”

ปัญหาของกระบวนการยุติธรรมไทยที่ตอกย้ำและขยายความเหลื่อมล้ำจนเป็น “สองมาตรฐาน” นี้ เมื่วิเคราะห์ถึงที่สุดแล้ว เกิดขึ้นทั้งในกระบวนการที่จะเข้าถึงความยุติธรรม นับตั้งแต่กระบวนการบังคับใช้กฏหมาย ระงับข้อพิพาท ไปจนถึงตัวกฏหมายเอง และเนื้อหาแห่งความยุติธรรมที่เป็นผลบั้นปลาย หากไม่ปฏิรูป ความยุติธรรมในประเทศไทยจะเป็นความยุติธรรมแบบที่เรียกกันในภาษาสันสกฤตว่า ความยุติธรรมของฝูงปลา”