บรรณาลัย / โชติช่วง นาดอน

ชื่อเก่าของแขวง “อัตตะปือ” (จบ)
เมืองลุ่ม – เมืองลาวหลง – รามะลักองกาน – บ้านเก่าหาดขี้ควาย – แอกะปือ – อัตตะปือ

ต่อมาเมื่อพม่ายกทัพมาตีเวียงจัน โอรสของพระเจ้าไชเชดถาทิราชที่เกิดกับพระนางสามสี บ้านเก่าหาดขี้ควาย ทรงนามว่า “เจ้าไชทิราด” ทรงหลบหนีพม่าไปอยู่เมืองรามะลักองกาน แล้วชวน “พญาโสมมะริทิ” เจ้าเมืองรามะลักองกาน (เชื้อสายเจ้าฟ้างุ่ม) ให้ย้ายเมืองหลวงป้องกันศึกพม่า พญาโสมมะริทิ ทรงเห็นด้วย จึงพากันย้ายเมืองไปตั้งเมืองที่ “บ้านเก่าหาดขี้ควาย”
เมื่อสร้างเมืองแล้วได้ชุมนุมทั้งคนลาวและลาวเทิง (คือคนพื้นเมือง ตระกูลภาษามอญ-เขมร ทั้งหลาย) เพื่อคัดเลือกชื่อเมืองหลวง
มีเรื่องสนุกๆ ทำนองตำนานว่า การชุมนุมผ่านไปสองชั่วโมงแล้ว ก็ยังไม่มีใครกล้าเสนอชื่อเมือง พอดีขณะนั้นมีฝูงควายมาอยู่ที่หาดริมน้ำมากมาย ฝูงควายไล่ขบกัน บางตัวก็ล้มนอนหงาย ราษฎรลาวเทิงคนหนึ่งจึงพูดลอยๆ ขึ้นว่า “แอกะปือ” (แปลว่าควายหมดแรง) พญาโสมมะริทิได้ยินจึงใช้คำ “แอกะปือ” เป็นชื่อเมือง
เมื่อล้านช้างแตกออกเป็นสามอาณาจักร ก็ยังว่าเรียกเมือง “แอกะปือ” เมืองแอกระบือขึ้นกับอาณาจักร “จำปาสัก”
จนกระทั่งเมื่อสยามเข้ายึดครองเมืองแอกะปือแล้ว ปี ค.ศ. 1835 (รัชกาลพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว) ท้าวพิลา เจ้าเมืองแอกะปือ ตาย สยามตั้งให้ อุปราชกิ่ง เป็นเจ้าเมืองแอกะปือต่อไป แล้วสั่งให้ย้ายเมืองจากฝั่งเซกะหมาน ข้ามไปตั้งอยู่ฝั่งเซกอง โค้งบ่อนป่าตาล (คือที่ตั้งเมืองในปัจจุบันนี้) ในปี ค.ศ. 1836 พร้อมทั้งบังคับให้ชาวเมืองแอกะปือ เรียกเมืองใหม่นี้ว่า “อัตตะปือ”
นักวิชาการ สปป.ลาว ให้ความเห็นไว้ว่า
“อัตตะ” ย่อมาจากคำว่า อัตตาหิ อัตตะโน นาโถ แปลว่า ตนเป็นที่พึ่งของตน
กะปือ (กระบือ) เป็นภาษาของชนเผ่า แปลว่า ควาย
ข้าพเจ้าเห็นว่า ชื่อ “อัตตะปือ” น่าจะมาจากชื่อชุมชนใหญ่ดั้งเดิม ที่ชื่อ “บ้านเก่าขี้ควาย” (ที่พญาโสมมะริทิ ย้ายมาตั้งเมืองใหม่)
อิด เป็นภาษาชนเผ่า แปลว่า ขี้
คำว่า “อิดตะปือ” เป็นภาษาของชนเผ่า แปลว่า ขี้ควาย (มีความนัยว่า มีควายอยู่มากมาย มองไปทางไหนก็เห็นแต่กองขี้ควาย)
อ้างอิง
1.หนังสือภาษาลาว “ปะหวัดสาด และ กานเคื่อนไหวปะติวัด อัดตะปือ” โดย บุนทัน จันทะกาลี สำนักพิม นักปะพันลาว จัดพิมพ์ ปี 2013
2.”เมื่ออุตสาหกรรมยางพาราเปลี่ยนเมืองไชเชดถา แขวงอัตปือ” บทความโดย วลัยลักษณ์ ทรงศิริ เว็บไซต์ มูลนิธิ เล็ก-ประไพ วิริยะพันธุ์ http://lek-prapai.org/home/view.php?id=1004


ชาติพันธุ์โอย ในอัตตะปือ ภาพจาก http://topicstock.pantip.com/blueplanet/topicstock/2009/04/E7703482/E770...