สมบัติ ภู่กาญจน์

ผมเล่าเรื่อง ‘หมาของพระเจ้ายุธิษเฐียร’ ตามสำนวนของคนรักหมาชื่อคึกฤทธิ์ ปราโมช ไปเมื่อสัปดาห์ที่แล้ว ถูกเพื่อนใกล้ชิดที่เป็นคนรักแมว ทวงถามว่า “ เล่าเรื่องหมาไปแล้ว ไม่หาเรื่องแมวมาเล่าต่อบ้างหรือ ทุกวันนี้คนรักแมวก็มีเยอะนะ และอยากรู้ว่าอาจารย์คึกฤทธิ์นั้น ท่านเขียนเรื่องแมวไว้บ้างหรือเปล่า ถ้าเขียน ช่วยหามาเล่าต่อให้คนรักแมวฟังบ้างซี”

คำทวงถามนี้ ออกจะมีเหตุผลและ‘ฟังขึ้น’มาก โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในยามที่ผมเองเดินทางเข้าสู่วัยชรา ทุกวันนี้ คนรักสัตว์เลี้ยงมีมากขึ้นกว่าเมื่อยุคก่อนๆ แต่ความเข้าใจในสัตว์ที่ตนเลี้ยง จะมีมากเท่ากันกับความรักหรือเปล่า ผมก็ไม่แน่ใจเหมือนกัน? แต่ที่แน่คือผมเห็นด้วยกับความรู้ที่เพิ่งค้นพบใหม่ๆกันในยุคหลังว่า ความมีสัตว์เลี้ยงไว้รักไว้เป็นเพื่อน นั้น มีประโยชน์ต่อมนุษย์มากมายเต็มที โดยเฉพาะมนุษย์สูงอายุ ที่ความรักในสิ่งอื่นๆ(นอกจากตัวเอง)เริ่มจะไกลจากตัวไปมากแล้ว การมีสัตว์เลี้ยงไว้รักหรือมีไว้เป็นเพื่อน จะช่วยผู้สูงอายุได้มาก และช่วยได้ในหลายๆกรณีเชียวละ

คิด - นึก แล้วก็-เห็น, ภาพอาจารย์คึกฤทธิ์ในช่วงก่อนที่ท่านจะลาโลกนี้ไปได้มากขึ้นอีก ซึ่งด้านความรักหมาของท่านนั้น นอกจากจะทำให้ผมได้รับอนุญาตให้ปรับปรุงตกแต่งข้อเขียนเก่าๆของท่าน ให้กลายเป็นหนังสือใหม่ขึ้นมาได้อีกเล่มหนึ่ง ชื่อ‘เรื่องของคนรักหมา’ดังที่ผมได้กล่าวถึงไปแล้ว แต่พอถึงเรื่องของแมวนั้น ผมค่อนข้างจะพบน้อย และเท่าที่ปรากฏเป็นเรื่องราวก็เห็นอยู่เพียงในงานเขียนเก่าช่วงปี 2495-6 อยู่บทหนึ่ง ซึ่งอาจารย์คึกฤทธิ์เขียนถึงสัตว์ที่กลายเป็นเพื่อนของมนุษย์คือหมา แล้วก็เลยไปเอ่ยถึง แมว ไว้บทหนึ่ง สาระนี้น่าจะสนองความต้องการของเพื่อนรักแมวได้ในระดับหนึ่ง ผมจึงจะขอนำมากล่าวต่อ ดังนี้

********** **********

ความสัมพันธ์ระหว่างแมวกับมนุษย์นั้น ถ้าจะเปรียบกับความสัมพันธ์ระหว่างหมากับมนุษย์แล้ว ก็เป็นของใหม่

เพราะหมาเริ่มรู้จักกับมนุษย์เมื่อห้าหมื่นปีที่ผ่านมา และเริ่มเข้ามาอยู่ร่วมบ้านเดียวกับมนุษย์เมื่อสองหมื่นปีที่ผ่านมา

แต่แมวนั้น เพิ่งจะมาคบค้ากับมนุษย์เมื่อสี่พันปีมานี้เอง คิดดูแล้วก็เหมือนกับเมื่อวาน

เมื่อแมวมาคบกับมนุษย์นั้น มนุษย์เจริญมากขึ้นแล้ว ไม่ได้หากินเป็นฝูงๆ ค่ำที่ไหนนอนที่นั่นเหมือนในยุคแรกที่เริ่มคบกับหมา แต่มนุษย์ยุคนี้สร้างโบสถ์วิหารเป็น และมีสัตว์ที่ตั้งใจเลี้ยงหลายอย่างแล้ว เช่นโค กระบือ ม้า แพะ และแกะ นอกจากนั้นยังไถนาและทำสวนเก่ง บ้านช่องก็ปลูกเป็นหินแน่นหนา ดูระดับความเป็นอยู่โดยทั่วไปแล้ว ดูเหมือนจะดีกว่าชาวนาไทยทุกวันนี้เสียอีก ชั่วแต่ว่าคนเหล่านั้น อยู่ในประเทศไอยคุปต์โบราณ ซึ่งเจริญอยู่เมื่อสี่พันปีที่ผ่านมา.........

( อ่านมาถึงตรงนี้แล้วสะดุดใจ จนต้องขออนุญาตหมายเหตุแทรกสักนิดเถอะครับ ขอให้ท่านผู้อ่านโปรดระลึกว่า ข้อเขียนนี้ผู้เขียนเขียนขึ้นเมื่อปี 2495-6 ในช่วงวันเวลาที่ห่างจากวันนี้เกือบเจ็ดสิบปี ณ วันนั้นสภาพของชาวนาไทย จะเป็นอย่างไรก็ตามแต่ แต่ ‘คึกฤทธิ์ ปราโมช’ คือนักเขียนนักหนังสือพิมพ์คนเดียวที่มี ‘จิต’คิดถึงชาวนาไทยอยู่ในผลงานการเขียนเสมอ ยามที่ผู้เขียนต้องการนำเสนอความเห็นที่น่าสนใจในเรื่องหนึ่งเรื่องใด สำนึกดังกล่าวนี้ได้แปรเป็นรูปธรรมเด่นชัด เมื่อเขาตัดสินใจเข้าไปเล่นการเมืองอีกครั้ง ในการตั้งพรรคการเมืองขึ้นเมื่อปลายปี 2517 และส่งสมาชิกเข้าสมัครรับเลือกตั้งทั่วประเทศ โดยชูปัญหาชาวนาชาวไร่เป็นนโยบายสำคัญ อันนับได้ว่าเป็นพรรคการเมืองที่ชูนโยบายช่วยชาวนาชาวไร่เด่นชัดเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์การเมืองของประเทศไทย อย่างไรก็ตาม บรรยากาศการเมืองที่กระตุ้นต่อมอุดมคติ ก็มีชีวิตชีวาอยู่ได้นานเพียงไม่เกินสองปี ประชาธิปไตยในสังคมไทยก็วิบัติ ด้วยเหตุการณ์ 6 ตุลาฯ 2519 ที่เกิดขึ้น ...... ทั้งหมดนี้ ฝากไว้เป็นข้อสังเกตเท่านั้นครับ หวังเพียงเสนอคนรุ่นใหม่เพื่อทราบ แล้วก็ขอเชิญอ่านประวัติศาสตร์แมวกับมนุษย์กันต่อไปดีกว่า เรื่องราวของแมวจากคนรักหมาชื่อคึกฤทธิ์ ยังมีสาระต่อไปอีก ดังนี้ )

“ ประเทศไอยคุปต์ขณะนั้นเป็นประเทศแรกที่มีการกสิกรรมขนาดใหญ่ ฉะนั้นจึงต้องมีฉางข้าวขนาดใหญ่อยู่ทั่วประเทศ ซึ่งใครๆก็คงจะรู้ ว่าหนูกับฉางข้าวนั้น เป็นของที่คู่กัน เหมือนแร้งคู่กับผี อันเป็นของธรรมดา

ปัญหาของชาวไอยคุปต์จึงอยู่ที่ว่า ทำอย่างไรจึงจะปราบหนูได้ เพราะหนูนั้นกินข้าว ทั้งในนาและในฉางเสียหายปีละมาก ๆ และก่อนที่ชาวไอยคุปต์จะคิดแก้ปัญหานั้นตก แมวก็เข้ามาแก้ปัญหาให้เอง โดยตามหนูเข้ามาอาศัยอยู่ตามฉางข้าวใกล้ๆกับคน เพื่อจับหนูกิน และเมื่อพบว่าบ้านคนก็ยังมีหนูอยู่ด้วย แมวก็ขึ้นมาบนบ้านด้วย จนคุ้นเคยกับคนเรื่อยมา ตามงานค้นคว้าของฝรั่ง เขาบอกว่าแมวพวกนี้เป็นแมวป่า พื้นเพดั้งเดิมอยู่ในอาฟริกาและซีเรีย มีชื่อสกุลภาษาละตินว่า Felis ocreata เป็นแมวป่าที่เชื่องง่ายที่สุดและเร็วที่สุด ด้วยธรรมชาตินี้ แมวพันธุ์นี้จึงเป็นบรรพบุรุษของแมวบ้านทั้งปวง ส่วนแมวป่าพันธุ์อื่นๆนั้น จนบัดนี้ก็ยังอยู่ในป่า ไม่เข้ามาหาคน แมวป่าที่เข้ามาบ้านคนนี้ เท่าที่ดูรูปก็เห็นเป็นแมวลายเสือเราดีๆนี่เอง ชั่วแต่ว่าหน้ายาวกว่าแมวบ้านและกระหม่อมแบน ไม่สูงเป็นโหนกอย่างแมวบ้าน

คนไอยคุปต์นั้นหนักศาสนาอยู่หน่อยหนึ่ง คือนับถือเทวดาชายและเทวดาหญิงอยู่หลายองค์ เมื่อคนไอยคุปต์ได้รู้จักกับแมวและมีแมวเข้ามาอยู่ในบ้าน คนไอยคุปต์ก็หาทางเอาแมวเข้าเกี่ยวข้องกับศาสนาจนได้ โดยเอาเข้าเป็นวัตถุที่บูชาในเทวสถาน เพียงแต่ว่าคนไอยคุปต์มิได้นับถือแมว เพราะว่าเป็นแมวหรือเพราะเห็นบุญคุณแมวที่เข้ามาจับหนูให้ แต่คนไอยคุปต์เอาแมวเข้าไปนับถือแทนสิงโตตัวเมีย ซึ่งนับว่าเป็นรูปกายของเทวดาหญิงองค์หนึ่งชื่อ Basd ( อ่านว่าอย่างไรไม่ทราบ เพราะผมไม่รู้ภาษาไอยคุปต์โบราณ ) การที่เอาแมวไปแทนสิงโตนั้นก็น่าเห็นใจอยู่ เพราะถ้าใครเอาสิงโตจริงๆมานับถือกราบไหว้ ผู้ที่นับถือก็คงได้บาดเจ็บล้มตายกันไม่น้อยแน่ เพราะถูกสิงโตกัดเอา เมื่อจำลองสิงโตลงมาเป็นแมวก็คงค่อยยังชั่วขึ้นมาก และคนไอยคุปต์นั้น ลงได้นับถืออะไรเข้าแล้ว ก็ไม่อยากให้สิ่งนั้นสูญ ดังเช่นเมื่อคนหรือสัตว์ที่นับถือตายลงก็จะใส่ยาให้แห้งแล้วบรรจุไว้ ด้วยเหตุนี้นักโบราณคดีไอยคุปต์ในสมัยนี้ จึงมีซากแมวตายอายุเป็นพันๆปี เป็นจำนวนมากพอที่จะศึกษาได้อย่างละเอียด ในรายงานจึงมีระบุว่า ในยุคแรกๆที่แมวเริ่มเข้ามาอยู่กับคน ส่วนใหญ่ก็จะเป็นแมวที่มีลักษณะแมวลายเสือหรือแมวป่า จนต่อมาอีกร่วมพันปี ซากแมวบ้านที่ค้นพบจึงเริ่มเปลี่ยนลักษณะเป็นแมวบ้าน มีกระหม่อมสูงขึ้น หน้าสั้นลง และเริ่มมีสีต่างๆเช่นดำ ขาว หรือด่าง อย่างเช่นแมวทุกวันนี้.................

ข้อเขียนนี้ ยังมีต่ออีกส่วนหนึ่งครับ ซึ่งผมขอผลัดไปจบในครั้งหน้า

คนรักหมาชื่อคึกฤทธิ์นั้นเขียนเรื่องแมวไว้ไม่มาก และความรู้เรื่องแมวในยุคที่ท่านเขียน ก็คงจะยังมีไม่มากเท่าทุกวันนี้ ที่ทั้งความรู้และความรักในเรื่องหมาเรื่องแมวนั้น มีมากกว่ายุคก่อนมากมายหลายเท่า เท่าที่ผมเคยผ่านตา และความเข้าใจในสัตว์ที่ตนเลี้ยง ก็ยังเป็นสิ่งมีประโยชน์ ในการเสริมสร้างความรักของทั้งผู้รักและผู้ที่ถูกรัก มี่มนุษย์พึงรับฟังไว้เพื่อประดับสติปัญญา

การเขียนหนังสือให้คนอ่านมีอารมณ์รัก(หรือเมตตา) จะช่วยสังคมได้มากกว่าเขียนให้มีแต่อารมณ์(โกรธหรือ)เกลียด หรือเปล่า? ครูชื่อคึกฤทธิ์ ปราโมชของผม ท่านไม่ได้ถามความนี้ แต่ท่านทำให้คนไทยเห็นเป็นตัวอย่าง มาตลอดชีวิตของท่านครับ