รฦก / วัฒนรักษ์ watanarax@yahoo.com

“โขน..หรือคือมรดกโลก”

หลังจากเดินทางกลับจากต่างประเทศเมื่อวันที่ 29 พฤศจิกายนที่ผ่านมา
ได้รับฟังการรายงานข่าวกันอย่างน่าตื่นเต้นว่าทางองค์การการศึกษา วิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ หรือที่เราได้ยินชื่อเรียกขานกันว่า “ยูเนสโก” (UNESCO) ได้ประกาศให้ทั้งโขนไทยและโขนกัมพูชาได้เป็น “มรดกโลกวัฒนธรรมทางภูมิปัญญาของมวลมนุษยชาติที่จับต้องไม่ได้” โดยมีผู้หลักผู้ใหญ่ทางด้านวัฒนธรรมออกมาแถลงข่าวและกำหนดจัดการเฉลิมฉลองกันอย่างเอิกเกริก

เมื่อได้ฟังข่าวในวันแรกก็ให้รู้สึกมึนงงและเริ่มสับสนในสิ่งที่ตัวเองเคยรู้มาก่อนหน้านี้ เพราะเท่าที่รู้นั้น “มรดกโลก” กับ “มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้” มันคนละเรื่องกัน แถมมีคำว่า “ของมวลมนุษยชาติ” เติมเข้าไปอีก ยิ่งทำให้ต้องกลับมาค้นหาต้นตอของเรื่องว่ามันเกิดอะไรขึ้นกันแน่
สุดท้ายแล้วก็พบว่าการประกาศของยูเนสโกนั้นชัดเจนว่า การแสดงโขนในประเทศไทย หรือ Khon Masked Dance in Thailand นั้น เป็นมรดกทางภูมิปัญญา หรือ มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติ (Intangible Cultural Heritage of Humanity) ซึ่งโขนของกัมพูชา (Lkhon Khoal Wat Svay Andet) ก็เป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้เช่นกัน เพียงแต่อยู่ในกลุ่มที่ต้องได้รับการสงวนรักษาอย่างเร่งด่วน (Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding)

แล้วเช่นนั้น “มรดกโลก” กับ “มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้” หรือ “มรดกทางภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม” แตกต่างกันอย่างไร
หากจะให้อธิบาย แหล่งมรดกโลก หรือ มรดกโลก (World Heritage Site) คือ สถานที่ สิ่งก่อสร้าง หรือแหล่งธรรมชาติที่มีคุณค่ามหาศาลสำหรับมนุษยชาติ อันได้แก่ ป่าไม้ อนุสาวรีย์ สิ่งก่อสร้างต่างๆ รวมไปถึงเมือง ซึ่งการพิจารณาว่าอะไรเป็นหรือไม่เป็นมรดกโลก จะต้องฟังความเห็นของผู้เชี่ยวชาญ นักวิชาการเป็นหลัก โดยพิจารณาถึงถึงการบ่งบอกคุณค่าของสิ่งที่มนุษย์ชาติหรือธรรมชาติได้สร้างขึ้นมา และจำเป็นต้องอนุรักษ์ไว้เพื่อมวลมนุษยชาติ อีกทั้งควรจะหาวิธีการปกป้องสิ่งเหล่านั้นให้ได้ตกทอดไปถึงอนาคตได้อย่างไร โดยที่องค์การยูเนสโกดำเนินการคัดเลือกมาตั้งแต่ พ.ศ. 2515
ส่วน มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ มาจากคำภาษาอังกฤษว่า Intangible Cultural Heritage (ICH.) ซึ่งยังไม่มีคำแปลเป็นภาษาไทยที่ชัดเจนและตรงตัว และเมื่อแรกใช้ก็มีการเสนอคำแทนดังกล่าวอย่างหลากหลาย เช่น มรดกวัฒนธรรมเชิงนามธรรม มรดกวัฒนธรรมทางจิตใจ มรดกวัฒนธรรมที่ไม่เป็นวัตถุ เป็นต้น ซึ่งแต่ละคำเมื่อแปลกลับเป็นภาษาอังกฤษ ก็ยังมีการถกเถียงกันอยู่ จนถึงวันนี้ก็ยังไม่ลงตัว

เมื่อปัญหาเกี่ยวกับศัพท์เป็นเช่นนี้ คณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติจึงได้มีมติ เมื่อวันที่ 31 สิงหาคม 2552 ให้ใช้ศัพท์คำว่า “มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม” แทนคำว่า Intangible Cultural Heritage ไปพลางก่อน ก็เท่ากับว่าในทางปฏิบัติแล้ว คำว่า “มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้” และ “มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม” มีความหมายที่ไม่แตกต่างกัน
“มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้” นั้น ล้วนเป็นสิ่งที่ไม่เป็นกายภาพชัดเจน แต่เป็นการปฏิบัติ ความรู้ ประเพณี พิธีกรรม การแสดง ดนตรี งานช่าง ฯลฯ ซึ่งอาจเป็นสิ่งที่ปฏิบัติในกลุ่มหรือชุมชนเล็กๆ แต่ถ้าชุมชนนั้นเห็นว่าเป็นสิ่งที่มีค่าของเขา ก็สามารถเป็นมรดกของเขาได้ โดยที่ยูเนสโกได้แบ่งประเภทการสงวนรักษาเป็น 3 ลักษณะ คือ รายการตัวแทนมรดกทางวัฒนธรรมของมนุษยชาติ (Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity) รายการที่ต้องได้รับการสงวนรักษาอย่างเร่งด่วน (Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding) และรายการที่เป็นแบบอย่างที่ดีในการสงวนรักษา (Register of Good Safeguarding Practices) ซึ่งงานส่วนนี้กระทรวงวัฒนธรรมได้มอบหมายให้เป็นบทบาทหน้าที่ของกรมส่งเสริมวัฒนธรรม โดยทำหน้าที่คู่ขนานไปกับการจดแจ้ง “มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องได้” หรือ “Tangible Cultural Heritage” ซึ่งมอบให้กรมศิลปากรเป็นผู้ทำหน้าที่จดแจ้ง แต่ก็ดูเงียบสงัดเหลือเกิน

การขึ้นทะเบียน ICH. ไม่ได้แปลว่าประเทศนั้นเป็นเจ้าของ ประเทศอื่นห้ามเป็นเจ้าของอีก การขึ้นทะเบียนแปลว่า แต่ละประเทศเห็นคุณค่า ความสำคัญของมรดกตัวเอง และต้องการจะให้มีการสืบทอด ให้คนอื่นได้รู้จักและชื่นชมด้วย ยูเนสโกสนับสนุนให้ประเทศที่มีมรดกคล้ายคลึงกันขึ้นทะเบียนร่วมกัน เป็นมรดกของหลายๆ ประเทศร่วมกัน แต่ถ้าไม่สะดวกต่างคนก็ต่างขึ้นของตัวเองได้

ดังนั้น ที่แหล่งข่าวครึกโครมว่า “โขน” ของไทยเราได้เป็น “มรดกโลก” จึงเป็นข้อมูลที่ “คลาดเคลื่อน” เพราะผู้บริหารที่มีเรื่องตีฆ้องร้องป่าวเกี่ยวกับโขนมานานขนาดนี้ ย่อมรู้แก่ดีว่า “มรดกวัฒนธรรมภูมิปัญญา” กับ “มรดกโลก” มีลักษณะต่างกัน อีกทั้งกระบวนการและวัตถุประสงค์ของการเกิดขึ้นมาก็ต่างกันมากเหลือเกิน

ภาพประกอบ

กดติดตาม
สยามรัฐ LINE อฟช.
ได้ที่นี่
เพิ่มเพื่อน