PTT-KV-DJSI-Online

ดร.วินัย ดะห์ลัน

ฉบับนี้ขออนุญาตเลี่ยงเนื้อหาทางเทคโนโลยีไปว่ากันที่วิทยาศาสตร์สุขภาพเพียงอย่างเดียว เน้นกันที่วิธีปฏิบัติตัวเพื่อรักษาโรคเบาหวานชนิดที่สอง ซึ่งเป็นกันมากในผู้ใหญ่ เกิดจากความผิดปกติของร่างกายในการใช้ฮอร์โมนอินสุลิน ส่งผลให้น้ำตาลในเลือดสูงขึ้น หากปล่อยให้น้ำตาลในเลือดสูงอยู่อย่างนั้นนานๆ ผลเสียหายที่ตามมาคือโรคเบาหวาน เรื่องใหญ่เลยล่ะทีนี้

สิ่งที่ตามมากับโรคเบาหวานคือเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคหัวใจและหลอดเลือด ถึงขนาดทำให้ผู้ป่วยเสียชีวิตหรือพิการจากหัวใจวาย สมองวายก็ได้ หากยังรักษาตัวให้รอดต่อไป โรคแทรกซ้อนที่ตามมาคือเบาหวานขึ้นตา ลงไต ลงปลายประสาท อาจตาบอด ไตเสื่อม ไตวาย ปลายประสาทเสื่อมจนต้องตัดขา ตัดอวัยวะทิ้ง เบาหวานสร้างปัญหาสาหัสถึงขนาดนั้น

เบาหวานประเภทที่สองคือเบาหวานที่เกิดขึ้นในผู้ใหญ่ ไม่ใช่เบาหวานที่เกิดขึ้นตั้งแต่เด็กที่เรียกกันว่าเบาหวานชนิดที่หนึ่ง ซึ่งเป็นผลจากพันธุกรรม กรณีเบาหวานชนิดที่หนึ่งเมื่อตับอ่อนสร้างอินสุลินไม่ได้ จึงต้องฉีดอินสุลินเข้ากล้ามเนื้อ โดยฉีดกันทั้งชีวิต ส่วนเบาหวานชนิดที่สอง เกิดจากสองสามสาเหตุ อย่างเช่น อินสุลินแม้สร้างจากตับอ่อนได้แต่ไม่มีศักยภาพในการทำงาน ขณะที่สาเหตุประการที่สองคือตับอ่อนสร้างอินสุลินได้น้อย นอกจากนี้ยังมีสาเหตุอื่นๆอีก

อินสุลินที่สร้างได้น้อยหรือทำงานไม่มีประสิทธิภาพ ผู้ป่วยจำเป็นต้องได้รับยาที่กระตุ้นตับอ่อนให้ผลิตอินสุลินเพิ่มเติม อินสุลินจะกระตุ้นเซลล์ให้เปิดกลไกการดึงน้ำตาลจากเลือดเข้าสู่เซลล์เพื่อนำไปย่อยสลายเป็นพลังงาน หากน้ำตาลเข้าเซลล์ไม่ได้ ปล่อยให้ล่องลอยอยู่ในกระแสเลือด เมื่อน้ำตาลมีปริมาณสูงในเลือดเป็นเวลานาน ผลเสียที่ตามมาก็เป็นอย่างที่บอก ทั้งทำลายหลอดเลือด ทำลายอวัยวะไม่ว่าจะเป็นจอรับภาพในดวงตา หลอดเลือดฝอยในไต หรือแม้กระทั่งปลายประสาท ทำให้ต้องตัดอวัยวะทิ้งเนื่องจากเนื้อตายที่ลุกลามมาจากบาดแผลเล็กๆที่รักษาไม่หาย

เบาหวานชนิดที่สองที่มีการใช้ยาหากยังควบคุมน้ำตาลในเลือดไม่ได้ จำเป็นต้องเพิ่มปริมาณยา สุดท้ายอาจใช้วิธีฉีดอินสุลินซึ่งไม่ต่างจากเบาหวานชนิดที่หนึ่งสักเท่าไหร่ เท่ากับว่าเบาหวานลุกลามมากขึ้น วิธีการรักษาเบาหวานชนิดที่สองให้หายขาดนั้นมีอยู่ไม่ใช่ว่าไม่มี หากควบคุมพฤติกรรมของตนเองได้ ผู้ป่วยจำนวนไม่น้อยสามารถลดปริมาณยาจนหยุดยาได้ในที่สุด วิธีที่ใช้กันอยู่คือการลดบริโภคแป้งและน้ำตาลกลูโคสเพื่อไม่เกิดการกระตุ้นอินสุลินให้ปล่อยออกจากตับอ่อน อีกวิธีหนึ่งที่ค่อนข้างได้ผลคือการออกกำลังกายเป็นประจำเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพของเซลล์ในการย่อยสลายน้ำตาล

ยังมีวิธีอื่นๆอีกที่ช่วยรักษาเบาหวานชนิดที่สองได้อีก วิธีหนึ่งที่นิยมกันค่อนข้างมากคือผ่าตัดลดขนาดกระเพาะที่เรียกกันว่า bariatric surgery เจ็บตัวหน่อยแต่ช่วยให้น้ำหนักตัวลดลงได้รวดเร็ว คนที่เป็นโรคอ้วนชนิดสาหัสนิยมลดความอ้วนด้วยวิธีนี้ ประโยชน์เพิ่มเติมที่พบคือช่วยรักษาโรคเบาหวานชนิดที่สองได้ด้วยแม้ว่าจะไม่ได้ผลทุกราย และมีผลข้างเคียงค่อนข้างมากแต่กลายเป็นความนิยมเนื่องจากลดความอ้วนได้ผลแถมด้วยคุมโรคเบาหวานชนิดที่สองได้อีก แต่วิธีนี้เจ็บตัวและเสียเงิน ในระยะยาวอาจสร้างผลเสียเนื่องจากมีบางรายที่น้ำหนักลดจนกระทั่งเกิดปัญหาอีกด้านหนึ่งนั่นคือการขาดสารอาหาร หนีเสือปะจระเข้ ว่ากันอย่างนั้น มีอีกวิธีหนึ่งที่ไม่เจ็บตัวคือการอดอาหารเป็นช่วง (Intermittent fasting หรือไอเอฟ) ที่ขอกล่าวถึงในที่นี้

งานที่นำเสนอนี้เป็นงานวิจัยตีพิมพ์ในวารสาร the journal BMJ Case Reports ต้นเดือนตุลาคม 2018 ใช้ผู้ป่วยที่เป็นอาสาสมัครสามคนโดยเป็นงานที่นำเสนอสำหรับผู้ป่วยเฉพาะรายที่แสดงให้เห็นชัดว่าการอดอาหารแบบไอเอฟช่วยให้ผู้ป่วยหายหรือบรรเทาจากเบาหวานชนิดที่สองได้ ก่อนอื่นต้องรู้จักการอดอาหารแบบไอเอฟเสียก่อน ไปดูกันว่าเขามีวิธีอดอาหารแบบเป็นช่วงไม่ได้อดกันยาวนาน แต่อดกันเพียงบางวันเป็นระยะเท่านั้น ลองดูกันว่าเขาทำกันอย่างไร

ทีมวิจัยใช้ผู้ป่วยสามคนอายุระหว่าง 40 ถึง 67 ปี ทั้งสามคนนี้มีปัญหาเบาหวานชนิดที่สองโดยใช้ยาหลายชนิดในการควบคุมเบาหวาน ทั้งใช้วิธีการฉีดอินสุลินวันละครั้งด้วย มีภาวะแทรกซ้อนจากความดันโลหิตสูงทั้งมีคอเลสเตอรอลในเลือดสูงอีกต่างหาก ผู้ป่วยสองคนทำการอดอาหารแบบไอเอฟวันเว้นวัน โดยวันที่อดอาหารใช้วิธีอดตลอด 24 ชั่วโมง ไม่กินอาหารชนิดไหนเลยดื่มได้แต่น้ำหรือเครื่องดื่มที่มีพลังงานต่ำหรือชากาแฟเท่านั้น พ้น 24 ชั่วโมงจากเวลาเย็นถึงเวลาเย็นแล้วจึงหยุดการอดอาหารโดยรับประทานอาหารพลังงานต่ำในเวลาเย็น วันต่อมาจึงกลับมาใช้ชีวิตปกติให้ครบหนึ่งวันก่อนกลับไปอดอาหารอีกครั้งในวันถัดไป

ส่วนคนที่สามใช้วิธีการอดอาหารสามวันต่อสัปดาห์ ขณะที่สี่วันต่อสัปดาห์กินอาหารตามปกติ ยกตัวอย่างเช่นอดอาหารวันจันทร์ พุธ ศุกร์ ส่วนเสาร์ อาทิตย์ อังคาร พฤหัสบดี ใช้ชีวิตเป็นปกติ ผู้ป่วยทั้งสามคนก่อนเข้าโปรแกรมการอดอาหารแบบไอเอฟ ทางทีมวิจัยให้ความรู้ด้านโภชนาการและการปฏิบัติตัวแก่ทั้งสามคนผ่านการอบรมและสัมมนาทางวิชาการ เพื่อให้เข้าใจกลไกของโรครวมทั้งประโยชน์ของการอดอาหารแบบไอเอฟต่อการบรรเทาอาการป่วย อบรมจนกระทั่งรู้จักเบาหวานแทบทะลุปรุโปร่ง สามารถปฏิบัติตนได้ถูกต้อง เมื่ออบรมเป็นที่เรียบร้อยแล้วจึงเริ่มทำการทดสอบตามโครงการ

การทดสอบใช้เวลานาน 10 เดือนมีการเจาะเลือดเพื่อตรวจวิเคราะห์ระดับน้ำตาลในเลือด อินสุลินในเลือด ระดับสาร HbA1c ในเลือดเพื่อติดตามปัญหาของน้ำตาลในเลือด ชั่งน้ำหนักตัวเป็นระยะ วัดรอบเอว ทำการศึกษาไปได้ไม่ถึงเดือนปรากฏว่าผู้ป่วยทั้งสามสามารถหยุดการฉีดอินสุลินได้เป็นที่เรียบร้อยแสดงว่าเบาหวานดีขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ หนึ่งในผู้ป่วยสามารถหยุดการฉีดอินสุลินภายในเวลาเพียงห้าวันหลังเริ่มต้นการศึกษาเท่านั้น

นอกจากการหยุดฉีดอินสุลินแล้ว สองในสามคนสามารถหยุดยารักษาเบาหวานได้ทุกชนิด ส่วนคนที่สามหยุดยาได้สามในสี่ตัว ทั้งสามคนลดน้ำหนักตัวไปได้ 10-18% ระดับน้ำตาลในเลือดลดลง ช่วยให้ความเสี่ยงต่อการเกิดภาวะแทรกซ้อนจากเบาหวานในอนาคตลดลง ผู้ป่วยทั้งสามคนพึงพอใจต่อผลของการทดลอง งานวิจัยนี้มีใช้อาสาสมัครเพียงสามคนแต่แสดงผลที่เด่นชัดว่าการอดอาหารแบบไอเอฟช่วยรักษาเบาหวานได้จริง ส่วนจะได้ผลในทุกรายหรือไม่ ทีมวิจัยยังไม่กล้าสรุป