ไม่ธรรมดากับศูนย์ฝึกอบรมโบราณคดีใต้น้ำของไทยแห่งเดียวภูมิภาคเอเชียและแปซิฟิก

ลานบ้านกลางเมือง / บูรพา โชติช่วง

ตื่นตา! ศูนย์ฝึกโบราณคดีใต้น้ำไทย
แห่งเดียวภูมิภาคเอเซีย – แปซิฟิก

สัปดาห์ก่อนโน้นไปดูนักโบราณคดีใต้น้ำดำผุดดำว่ายในสระฝึกดำน้ำเดชพิรุฬห์ เห็นแล้วอดตื่นตาไม่ได้
ที่ว่าตื่นตา เพราะสระฝึกดำนี้ออกแบบมาโดยเฉพาะ สร้างคล้ายๆ อควาเรี่ยม ผู้ชมสามารถมองเห็นนักโบราณคดีใต้น้ำ สวมใส่ชุดดำน้ำหรือที่เรียกกันชุดมนุษย์กบ กำลังปฏิบัติงานได้ด้วยการมองผ่านกระจกจากด้านนอก อย่างวันที่ไปชมนักโบราณคดีใต้น้ำกำลังปฏิบัติการสาธิตสำรวจค้นหาสมบัติเครื่องสังคโลก และสาธิตการใช้อุปกรณ์เครื่องมือดำน้ำต่างๆ ในระหว่างปฏิบัติงานใต้ทะเลในสระฝึกดำน้ำที่ตั้งอยู่ในบริเวณค่ายเนินวง พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พาณิชย์นาวี ตำบลบางกะจะ อำเภอเมือง จังหวัดจันทบุรี

สระฝึกดำน้ำนี้มีชื่อเดชพิรุฬห์ ระดับความลึก 12 เมตร และถือว่าทันสมัย ยูเนสโกใช้เป็นศูนย์ฝึกอบรมโบราณคดีใต้น้ำแห่งภูมิภาคเอเชียและแปซิฟิก ซึ่งแต่เดิมนั้นศูนย์ฝึกอบรมฯ ตั้งอยู่ที่ประเทศศรีลังกา แต่ยูเนสโกเห็นว่าประเทศไทยมีศักยภาพด้านโบราณคดีใต้น้ำที่ทันสมัยในภูมิภาคอาเซียน จึงได้ขอย้ายศูนย์มาตั้งที่นี่ (ราวปี พ.ศ.2552) เพื่อทำหน้าที่ฝึกอบรมดำน้ำตามมาตรฐานโบราณคดีใต้น้ำสากล และสำรวจค้นหาหลักฐานเกี่ยวกับโบราณวัตถุใต้ท้องทะเล ปัจจุบันมีประเทศสมาชิกโบราณคดีใต้น้ำกว่า 60 ประเทศทั่วโลก

กล่าวถึงงานโบราณคดีใต้น้ำของไทย มีกองโบราณคดีใต้น้ำ กรมศิลปากรดูแล จุดเริ่มต้นปี พ.ศ. 2517 ที่อ่าวสัตหีบ จังหวัดชลบุรี สาเหตุมาจากชาวประมงพบซากเรือโบราณจมใกล้เกาะคราม มีโบราณวัตถุประเภทเครื่องสังคโลกจำนวนมากจมอยู่ในเรือ มีนักล่าสมบัติทั้งชาวไทยและต่างชาติเข้าไปงมเครื่องถ้วยสังคโลกขึ้นมาขายโดยไม่หวั่นกลัวต่อกฏหมาย ซึ่งช่วงเวลานั้นกรมศิลปากรยังไม่มีเจ้าหน้าที่ผู้เชี่ยวชาญด้านปฏิบัติงานในทะเล เกรงว่าสมบัติของชาติจะถูกทำลายไปมากมาย จึงได้ร่วมมือกับกองทัพเรือจัดส่งอุปกรณ์และเจ้าหน้าที่ปฏิบัติการใต้น้ำมาช่วยดำเนินงานกู้โบราณวัตถุเครื่องถ้วยในแหล่งเรือโบราณจมใกล้เกาะครามได้เป็นผลสำเร็จ



ห้องจัดแสดง พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พาณิชย์นาวี

ต่อมาปี 2518 รัฐบาลเดนมาร์กให้การสนับสนุนส่งผู้เชี่ยวชาญทางโบราณคดีใต้น้ำมาช่วยแนะนำการปฏิบัติงาน ให้ทุนฝึกอบรมและศึกษาดูงานที่เดนมาร์ก นับแต่ปีนั้นงานโบราณคดีใต้น้ำของไทยเริ่มเป็นที่รู้จักในนานาชาติ กระทั่งปี 2520 รัฐบาลไทยอนุมัติจัดตั้งโครงการโบราณคดีใต้น้ำ และต่อมายกเป็นกองโบราณคดีใต้น้ำ มีหน้าที่รับผิดชอบในกิจกรรมการศึกษา วิจัยเรื่องการพาณิชย์นาวีสมัยโบราณ โดยการสำรวจขุดค้นแหล่งโบราณคดีใต้น้ำประเภทซากเรือจมโบราณ รักษาหลักฐานทางวิชาการต่างๆ ที่จมน้ำ เพื่อนำมาเป็นประโยชน์ต่อการศึกษา และมรดกทางวัฒนธรรมของชาติ ในเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ การคมนาคม การติดต่อค้าขายทางทะเล ตลอดจนถึงสินค้า แหล่งผลิตสินค้า เทคโนโลยีการต่อเรือ การเดินเรือ การสงคราม ชีวิตความเป็นอยู่ของชาวเรือ และเมืองท่าต่างๆ ในประวัติศาสตร์ทั้งของประเทศและภูมิภาคนี้
นักโบราณคดีใต้น้ำมีทั้งในส่วนนักโบราณคดีกับที่โอนย้ายมาจากทหารเรือ ฯ หัวหน้ากลุ่มโบราณคดีใต้น้ำในเวลานั้นคือ คุณเอิบเปรม วัชรางกูร สร้างผลงานไว้มากมายทั้งสำรวจแหล่งเรือจมโบราณอ่าวไทย-อันดามัน เรือสำรวจ (ตั้งชื่อเรือแววมยุรา) ริเริ่มให้มีสระฝึกดำน้ำ ฯลฯ



สระฝึกดำน้ำเดชพิรุฬห์, นักโบราณคดีใต้น้ำสาธิตอุปกรณ์ดำน้ำ

งานโบราณคดีใต้น้ำยังคงพัฒนาก้าวไปอย่างต่อเนื่อง ร้อยเอกบุณยฤทธิ์ ฉายสุวรรณ ผู้อำนวยการกองโบราณคดีใต้น้ำ คนปัจจุบันบอกว่า กรมศิลปากรเตรียมผลิตหุ่นยนต์ดำน้ำ ซึ่งการปฏิบัติงานใต้ทะเลมีข้อจำกัดมาก ทั้งในแง่ของความมืดความขุ่นของน้ำ โดยเฉพาะเรื่องความเสี่ยงเนื่องจากเคยสูญเสียนักโบราณคดีใต้น้ำในระหว่างปฏิบัติงานมาแล้ว ดังนั้นเพื่อลดความเสี่ยงบุคลากรจะใช้หุ่นยนต์ดำน้ำเข้ามาช่วย โดยเบื้องต้นได้หารือกับมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าพระนครเหนือในการผลิตหุ่นยนต์ดำน้ำเพื่อใช้งานประเภทนี้ขึ้น

‘บุณยฤทธิ์’ อธิบายคุณสมบัติหลักๆ ของหุ่นยนต์ตัวนี้ “ต้องมีความสะดวกเคลื่อนย้ายขณะปฏิบัติงาน ยกขึ้นลงใส่ในเรือได้ง่าย ดำน้ำลึกในทะเลได้ไม่น้อยกว่า 100 เมตร ปฏิบัติงานได้ทุกสภาพน้ำขุ่น-ที่มืด มีอุปกรณ์ถ่ายภาพในที่มืด ส่งภาพขึ้นมายังห้องปฏิบัติการได้ ทั้งนี้จะมีการประชุมร่วมกันเพื่อให้ได้ข้อสรุป ซึ่งความตั้งใจไว้อยากจะเห็นหุ่นยนต์ดำน้ำปฏิบัติการใต้ทะเลได้ในปี 2562”
ปัจจุบันกองโบราณคดีใต้น้ำมีการจัดฝึกอบรมให้กับหน่วยงานต่างๆ ให้ความรู้ด้านโบราณคดีใต้น้ำเบื้องต้น และอธิบายให้เห็นถึงความสำคัญของมรดกทางวัฒนธรรมที่พบใต้ท้องทะเล โดยเฉพาะหน่วยงานด้านประมง ทำงานใกล้ชิดกับท้องทะเล ถือเป็นแหล่งข่าวที่สำคัญในการแจ้งเบาะแสของการพบเจอโบราณวัตถุใต้ทะเล
ศูนย์ฝีกอบรมโบราณคดีใต้น้ำของไทยแห่งเดียวภูมิภาคเอเซียและแปซืฟิก

ชมคลิป