อาเซียนก่อตั้งอย่างเป็นทางการเมืองวันอังคารที่ 8 สิงหาคม พ.ศ. 2510 โดยมีสมาชิกแรกก่อตั้ง 5 ประเทศ ได้แก่ ไทย , ฟิลิปปินส์ , มาเลเซีย , สิงคโปร์ และอินโดนีเซีย

ถ้ามองจากประวัติศาสตร์แล้ว อาเซียนก็คือกลไกหนึ่งที่มหาอำนาจตะวันตกผลักดันให้เกิดขึ้นโดยหวังจะให้อาเซียนเป็นตัวต้านทานลัทธิคอมมิวนิสต์ นี่คือหมุดหมายแรกของอาเซียน

อาเซียนรวมตัวกันอย่างหลวม ๆ ตามบทบาทนั้นอยู่นาน จนกระทั่งโลกเข้าสู่ยุค “การค้าเสรี” เกิดองค์กรเหนือรัฐชื่อ “องค์การค้าโลก” WTO ขึ้นแทนที่ “ข้อตกลงทั่วไปว่าด้วยภาษีศุลกากรและการค้า” GATT อาเซียนจึงขยับปรับตัว ขยายความร่วมมือทางเศรษฐกิจชัดเจนและมากขึ้น โดยตกลงสร้าง “เขตการค้าเสรีภูมิภาคอาเซียน” AFTA ขึ้นใน พ.ศ. 2535 นี่เป็นหมุดหมายที่สองของอาเซียน

ครั้นเมื่อเกิดวิกฤติเศรษฐกิจโรคต้มยำกุ้ง เมื่อ พ.ศ. 2540 ไทยเป็นผู้ริเริ่มขับเคลื่อน (อดีตประธานาธิบดีลีกวนยู อ้างว่า เขาเป็นผู้เสนอแนวคิดนี้ให้นายอานันท์ ปันยารชุน นายกรัฐมนตรีของไทย เป็นคนผลักดัน) พัฒนายกระดับอาเซียนโดยการรวมตลาดและขยายตลาดให้มีขนาดใหญ่ขึ้น ทั้งนี้จำเป็นจะต้องรวมตัวกันให้เร็วขึ้น และได้กำหนด “วิสัยทัศน์อาเวียน 2563” ASEAN VISION 2020 ขึ้น เมื่อกลางเดือนธันวาคม พ.ศ. 2560 นี่เป็นหมุดหมายที่สามของอาเซียน

สาระสำคัญที่สุดของ “วิสัยทัศน์อาเซียน 2563” คือ

สาระสำคัญที่สุดของ “วิสัยทัศน์อาเซียน 2020” คือ

“อาเซียนจะต้องเป็นเสมือนวงสมานฉันท์ของบรรดาประเทศสมาชิกที่มุ่งปฏิสัมพันธ์กับโลกภายนอก และดำรงอยู่ร่วมกันอย่างสันติ มีเสถียรภาพ มีความมั่งคั่ง ตลอดจนร่วมกันเป็นหุ้นส่วนเพื่อการพัฒนาอย่างมีพลวัต เพื่อก้าวสู่การเป็นสังคมที่ดูแลห่วงใยซึ่งกันและกัน(caring societies)”

ในการประชุมสุดยอดผู้นำอาเซียนครั้งที่ 14 ที่ชะอำ อาเซียนออกเอกสารสำคัญคือ Roadmap for an ASEAN COMMUNITY 2009 – 2015 เป็นเอกสารที่ให้รายละเอียดเกี่ยวกับ สามเสาของประชาคมอาเซียนไว้มากที่สุด มีสาระสรุปดังนี้

ประชาคมการเมืองและความมั่นคง

มีเป้าหมายเพื่อสร้างอาเซียนให้เป็นประชาคมที่มีเสถียรภาพและสันติภาพ ปราศจากภัยคุกคามทางการทหาร และภัยคุกคามรูปแบบใหม่ เช่น ปัญหายาเสพติด ปัญหาอาชญากรข้ามชาติ ส่งเสริมให้อาเซียนมีปฏิสัมพันธ์ที่แนบแน่นและสร้างสรรค์กับประชาคมโลก ตลอดจนริเริ่มแนวทางในการจัดการกับความขัดแย้งระหว่างประเทศที่มีความยืดหยุ่นมากขึ้น รวมทั้งริเริ่มกลไกใหม่ ๆในการเสริมสร้างความมั่นคงในภูมิภาค

ประชาคมเศรษฐกิจ

มีเป้าหมายเพื่อมุ่งสู่การเป็นตลาด และเป็นฐานการผลิตเดียว ที่สามารถแข่งขันกับภูมิภาคอื่นได้ โดยมีการเคลื่อนย้ายสินค้า บริการ แรงงานฝีมือ และเงินทุนอย่างเสรี ในขณะเดียวกันก็ต้องให้ความช่วยเหลือแก่ประเทศสมาชิกใหม่ของอาเวียน (กัมพูชา ลาว เมียนมาร์ เวียดนาม) เพื่อลดช่องว่างของระดับการพัฒนา และเพื่อช่วยยกระดับศักยภาพของกลุ่มประเทศเหล่านี้ในการเข้าสู่กรับวนการรวมตัวทางเศรษฐกิจของอาเวียนได้ดียิ่งขึ้น

ประชาสังคมและวัฒนธรรม

เป้าหมายคือการยกระดับคุณภาพชีวิตในทุกด้านให้ประชาชนมีความอยู่ดีกินดี ในสิ่งแวดล้อมที่ดี มีความมั่นคงทางสังคม พร้อมรับมือกับผลกระทบอันเนื่องจากการรวมตัวทางเศรษฐกิจ ตลอดจนมีความรู้สึกเป็นหนึ่งเดียวกัน มีสำนึกความเชื่อมโยงทางประวัติศาสตร์ มรดกทางวัฒนธรรม มีสำนึกร่วมในอัตลักษณ์ของภูมิภาค เพื่อสร้างให้เกิดสำนึกการเป็นเพื่อนบ้านที่ดี มีความรับผิดชอบ อันจะนำไปสู่การสร้างให้ประชาคมอาเซียนเป็นสังคมแห่งความห่วงใยช่วยเหลือเกื้อกูลกัน