น้ำผักสะทอน...น้ำปรงุรสสมุนไพรไทย
ผลผลิตจากการปลูกป่า 3 อย่างประโยชน์ 4 อย่าง (1)

“...ณ หน่วยงานพัฒนาต้นน้ำทุ่งจ๊อ ในปี พ.ศ. 2519 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตรได้พระราชทานพระราชดำริให้มีการปลูกต้นไม้ 3 ชนิด ที่แตกต่างกัน คือ ไม้ผล ไม้โตเร็ว และไม้เศรษฐกิจ เพื่อจะทำให้เกิดป่าไม้แบบผสมผสานและสร้างความสมดุลแก่ธรรมชาติอย่างยั่งยืน สามารถตอบสนองความต้องการของรัฐและวิถีประชาในชุมชนประการสำคัญนั้นมีพระราชดำริที่ยึดเป็นทฤษฎีการพัฒนาด้านป่าไม้โดยปลูกฝังจิตสำนึกแก่ประชาชนว่า

...เจ้าหน้าที่ป่าไม้ ควรจะปลูกต้นไม้ลงในใจคนเสียก่อน แล้วคนเหล่านั้นก็พากันปลูกต้นไม้ลงบนแผ่นดินและรักษาต้นไม้ด้วยตนเอง...นับเป็นทฤษฎีที่เป็นปรัชญาในด้านการพัฒนาป่าไม้ที่ยิ่งใหญ่โดยแท้...”

ข้อมูลที่บันทึกไว้โดยมูลนิธิชัยพัฒนาและสำนักงานคณะกรรมการพิเศษเพื่อประสานงานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ

นางคำพัน อ่อนอุทัย วัย 60 เศษๆครูภูมิปัญญาไทย แห่งอำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย ที่ได้รับการประกาศยกย่องเชิดชูจากสำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา(สกศ.)กระทรวงศึกษาธิการ(ศธ.)ด้วยเพราะความเป็นปราชญ์ชาวบ้านที่มีความรอบรู้ความเชี่ยวชาญภูมิปัญญาการผลิตอาหารท้องถิ่น ส่วนหนึ่งเป็นอาหารโบราณโดยสืบสานมาจากบรรพชนแล้วรักษาขยายความผลผลิตเลื่องชื่อของท้องถิ่นผ่านการถ่ายทอดไปสู่ชุมชน จนเป็นพลังสืบทอดผ่านการใช้เป็นอาชีพเสริมก่อเกิดการนำพาครอบครัวสู่ความพออยู่พอกินมีความสุขอย่างยั่งยืน

ผลผลิตด้านอาหารพื้นบ้านดังกล่าวเกิดการสืบสานด้วยเพราะนางคำพันหรือครูคำพันซึมซับองค์ความรู้มาจากต้นตระกูลแต่ยังเด็ก เมื่อโตรู้ความได้ซึมซับหลักการดำเนินชีวิตตามตามที่ปู่ย่าตายายพ่อแม่อบรมบ่มนิสัย รวมถึงการได้มีโอกาสซึมซับหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงอันเนื่องมาจากพระราชดำริในพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร เฉพาะอย่างยิ่งที่ครูคำพันบอกเล่าด้วยความภาคภูมิใจคือการสืบสานรักษาต้นไม้ท้องถิ่นไม้นานาพันธุ์ที่บรรพชนรักษาไว้ให้แล้วรักษาต่อให้คงอยู่แล้วปลูกเพิ่มเติมให้คงสภาพป่าสืบไปโดยยึดแนวพระราชดำรัส ปลูกป่า 3 อย่างประโยชน์ 4 อย่าง ที่ครอบครัวใช้ป่าเป็นส่วนหนึ่งของอาชีพสร้างฐานะครอบครัว สืบสานองค์ความรู้ภูมิปัญญาไทยให้คงอยู่มาตราบวันนี้

“ช้างท้องอืดปวดท้องกินรากใบสะทอนหาย คนเก็บมากินบ้างแปรรูปเป็นน้ำปรุงรสอาหารทุกชนิดแซ็บอีหลี”

ครูคำพันเกริ่นถ้อยความข้างต้นขึ้นคนที่ไปเยือนอย่างผมได้ฟังไม่รู้ต้นสายปลายเหตุมาก่อนอยู่ในภาวะงุนงงชั่วแป๊บหนึ่งกระทั่งครูบอกว่า นั่นเป็นจุดเริ่มที่มาขององค์ความรู้ภูมิปัญญาไทยอาหารไทยพื้นบ้านของด่านซ้ายที่เรียกว่า “น้ำปรุงรสผักสะทอน”โดยการเอาใบสะทอนมาผลิตเป็นน้ำปรุงรสแบบเป็นสมุนไพรเช่นเดียวกับผงชูรส น้ำปลา น้ำซีอิ้ว ใช้ปรุงอาหารทุกชนิดเกิดรสกลมกล่อมที่สำคัญมีสรรพคุณทางสมุนไพรด้วย เป็นอินทรีย์ชีวภาพด้วย เพราะเป็นผลผลิตจากธรรมชาติอินทรีย์บริสุทธิ์เวลาปรุงก็ไม่มีสารเคมีเจือปน

“มารู้เอาตอนหลังว่า การปลูกต้นไม้ รักษาต้นไม้รักษาป่า รักษาสมุนไพร พืชผักต่างๆมิใช่เพียงเดินตามรอยพระยุคลบาทในหลวงรัชกาลที่9 เกี่ยวกับปลูกป่า 3 อย่างประโยชน์ 4 อย่างแต่ป่ายังให้ประโยชน์คือป่าต้นไม้มำให้มีอาชีพหลักได้ตามพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯสยามบรมราชกุมารีกับโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชฯ”ครูคำพันกล่าวพร้อมอวดรอยยิ้ม

จังหวัดเลยพื้นที่จำนวนไม่น้อยทีเดียวที่เป็นเทือกเขาสูง หรือที่ราบสูงไม่ใช่ที่ราบลุ่ม พื้นที่อำเภอด่านซ้าย อำเภอหนึ่งของจังหวัดก็มีสภาพเป็นที่ที่ราบสูงไปจนถึงเทือกเขา แล้วหลายพื้นที่ยังมีป่าดิบทรัพยากรธรรมชาติอุดมสมบูรณ์พอสมควร ในช่วงหน้าหนาวยังคงมีพื้นที่ให้สัมผัสความหนาวเย็นติดอันดับของประเทศอยู่พอสมควร แล้วในหลายอำเภอของจังหวัดเลยก็มีแหล่งเที่ยวสำคัญที่พร้อมเชื้อเชิญไปเยือนทั้งในหน้าหนาวอย่างเช่นภูกระดึงหรือแม้แต่จะไปเยือนช่วงอื่นก็ได้ หรือจะแวะเวียนไปนมัสการพระธาตุศรีสองรักที่ด่านซ้ายก็เป็นสิริมงคล

ด่านซ้ายมีโบราณสถานและสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่รวมใจทั้งชาวพื้นถิ่นและผู้ไปเยือนดังที่เกริ่นข้างต้นคือพระธาตุศรีสองรัก มีวัฒนธรรมประเพณีที่สำคัญงานประเพณีนั้นต้องมีการแสดงอันเป็นเอกลักษณ์คือผีตาโขน เป็นต้น

ยังไม่เฉลยเนื้อความที่ครูคำพันเกริ่นไว้ข้างต้น ที่ว่ามาเพียงเพื่อให้รู้ว่าไปเยือนจังหวัดเลยมาครับจุดหมายคือที่บ้านครูคำพัน อ่อนอุทัยครูภูมิปัญญาไทยต้นแบบของผู้สืบสานองค์ความรู้วัฒนธรรมประเพณีภูมิปัญญาไทยอันทรงคุณค่าและต้นแบบของผู้น้อมนำหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงฯมาเป็นเครื่องดำเนินชีวิตที่สื่อให้ชาวชุมชนได้เอาเป็นแบบอย่างทั้งความขยันหมั่นเพียร ความอดทน ความมีเมตตากรุณา การเป็นผู้นำสามัคคี การให้การแบ่งปัน การอยู่ในศีลในธรรมชี้นำสู่การละ โลภ โกรธหลง จนความสุขเข้ามาสู่ครอบครัวและชุมชนได้อย่างยั่งยืน